II. Abdülhamid döneminde Nakşibendîlik

Abstract

Osmanlı Devleti’nin kuruluşunda tekkelerin ve şeyhlerin önemli rolleri bulunmaktadır. Devletin temellerinde tekkelerin ve şeyhlerin varlığının bulunması, padişahların tasavvuf kültürü etrafında yetişmesine, tekke ve şeyhlerle sıkı ilişkiler kurulmasına zemin hazırlamıştır. Bu ilişkiler kuruluştan yıkılışa kadar devam etmiştir. Padişahların dönemin şeyhlerine intisap etmesi tarikat-devlet ilişkisini hep canlı tutmuştur. Osmanlı Devleti tasavvuf kültürünün yoğun yaşandığı bir devlet olmakla beraber tarikat şeyhlerinin münasebetleri padişahlarla sınırlı kalmamış, tarîkat üyeleri ile ulema-halk arasında da ilişkiler geliştirilmiştir. Sosyal ve siyasi faaliyetlerde de tarikat ehli kişiler varlığını buralarda da göstermişlerdir. Çalışmamız üç ana bölüm altında toplanmaktadır. Çalışmamızın giriş kısmında tasavvufun ne olduğu konusunda kısa bir bilgilendirme yaptıktan sonra, tasavvufun ortaya çıkışı, amacı ve konusu hakkında bilgi verilmiştir. Tasavvufun tarikatlardan ayrı düşünülemeyeceği gerçeğiyle tarikatlar hakkında bilgiler tezimizin ilk bölümünde yer almaktadır. Nakşibendî tarikatının geçmişte hangi isimler altında varlığını gösterdiği ve kim zamanında bugünkü ismini aldığı yine ilk bölümümüzde ele aldığımız konular arasındadır. Bahaeddin Nakşibend Hazretlerinden sonra tarikatın prensiplerinde bazı değişikliklerin yaşanması, geniş coğrafyalara halifeler ve müridler vasıtasıyla yayılması bu bölüme dâhil edilmiştir. Nakşibendîlik Osmanlı Devletinde varlığını Sultan II. Mehmet zamanından itibaren göstermeye başlamıştır. Bu süreçte Nakşibendîliğin Anadolu’ya nasıl geldiği ve kim vasıtasıyla ulaştığı araştırılmıştır. İkinci bölümde ise Osmanlı Devleti ile tasavvuf kültürünün bütünleşmesinden, padişahlar ile tarikat şeyhleri arasında yaşanılan münasebetler ve padişahların tarikat şeyhlerine intisabı ele alınmıştır. Üçüncü ve son bölümde tezimizin ana konusu olan II. Abdülhamid döneminde Nakşibendî tarikatıyla ilgili konular ele alınmıştır. Abdülhamid’in ilişki içerisinde olduğu tarikat şeyhleri, intisap ettiği şeyhler hakkında bilgiler verilmiştir. Siyasi faaliyetler içerisinde de yer alan Nakşibendîlik bu dönemde Sultan II. Abdülhamid’in destekçisi olarak karşımıza çıkmaktadır. Osmanlı ile Rusya arasında yapılan, tarihe 93 Harbi olarak geçen 1877-1878 Osmanlı Rus savaşına şeyhler müritleriyle birlikte iştirak etmişlerdir. II. Abdülhamid’in askeri, siyasi ve dini politikalarını destekleyen Nakşî ve diğer tarîkat şeyhleri küffara karşı savaşa katılmışlardır. Genel olarak bu dönemde devlet erkânı ile iyi ilişkiler içerisinde olan Nakşibendî tarîkatı II. Abdülhamid tarafından