Türk sinemasında modernleşmenin temsili: Muhsin Ertuğrul sineması örneği

Abstract

Muhsin Ertuğrul dünyada ve Türkiye’de modernleşmenin çok kritik bir döneminde sanatla ilgilenmiştir. İkinci Meşrutiyet döneminde ilk gençliğini yaşamış, Osmanlı İmparatorluğu’ndan Türkiye Cumhuriyeti’ne geçiş dönemine tanıklık etmiş, Birinci Dünya Savaşı yıllarında Avrupa ve Türkiye’de bulunmuştur. Çalışmada, Muhsin Ertuğrul’un sineması üzerinden modernleşmenin temsiline bakılması amaçlanmıştır. Bir diğer amaç ise geleneksel/erken sinema literatürü ve yakın tarihli sinema çalışmaları arasındaki Muhsin Ertuğrul ve filmleri ile ilgili yinelenen anlatıyı sürdüren çalışmalar arasındaki benzerliklerin devam ettirilme noktasındaki baskın anlayışı tespit etmek ve konuya yaklaşım noktasında yeni bir bakış açısı sağlamaktır. Çalışmanın kuramsal çerçevesinde, birinci bölümde Türk Sinema Tarihlerinde Muhsin Ertuğrul’un yaşamı ve sinemasına dair görüşlere yer verilmiştir. İkinci bölümde, modernleşme olgusu ve Türkiye’de modernleşme süreçlerine odaklanılmıştır. Üçüncü bölümde ise Muhsin Ertuğrul’un modernleşme anlayışı ele alınmıştır. Çalışmada veri toplama tekniği olarak Literatür Taraması kullanılmıştır. Verilerin analizinde ise tematik çözümleme tekniğine başvurulmuştur. Muhsin Ertuğrul’un Kemal Film ve İpek Film adına çekmiş olduğu filmlerin 20 Temmuz 1959 yılında İstanbul Belediyesi Film Deposu yangınında yanmış olması ve Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesinde bulunan film arşivinin 2022- 2023 öğretim yılında, 6 Şubat 2023 depreminin etkisiyle taşınmaya karar vermesi, bu dönemde filmlere ulaşma olanağını ortadan kaldırmıştır. Dolayısıyla araştırma internet üzerinden erişilebilen filmlerle sınırlandırılmıştır. Ele alınan filmlerde modernleşmenin temsiline, anlatı yapısı ve sinematografik özellikleri üzerinden bakılmıştır. Çalışmada filmler, sosyolojik eleştiri yöntemi ve mizansen eleştirisi esas alınarak çözümlenmeye çalışılmıştır. Muhsin Ertuğrul’un ele alınan dört filminde, modernleşmenin nasıl temsil edildiği sorusundan hareketle anlatı bağlamında karakterler, tema, olay örgüsü, diyalog, filmin kapanışı (açık yahut kapalı bir son), klasik ve modern anlatı nitelikleri; sinematografik özellikler bağlamında ise çerçeveleme, kamera hareketleri ve çekim açıları, aydınlatma, ses ve kurgu kullanımının analiz edilmesiyle modernleşmenin temsili incelenmiştir. Çalışmanın sonucunda, yönetmenin filmsel anlatıyı inşa ederken bindirme (matte) ve Sovyet montaj kurgusunu, flashback anlatısını, ışıkgölge aydınlatmasını (siluet aydınlatma), kamera hareketlerini (pan, tilt, zoom) ve çekim açılarını (üst, alt, eğik, tepeden ve derin odaklı çekim), atmosfer yaratmada sesi kullandığı ve tüm bunlarla anlamı kurduğu, bir sinema dili oluşturmaya çalıştığı ortaya konulmuştur. İncelenen filmlerin anlatı açısından klasik anlatı özelliklerini barındırmakla birlikte, modernist anlatı sinemasının niteliklerini de taşıdıkları gözlemlenmiştir. Çalışmada ayrıca Literatür taraması sonucunda elde edilen veriler doğrultusunda Türk sinema tarihinde, geleneksel/erken v tarihli ve yakın tarihli çalışmalarda Muhsin Ertuğrul ve filmlerine dair kurulan anlatının benzer görüşler/kalıp yargılar üzerinden şekillendirildiği ve bu düşüncelerin birbirini yinelediği tespit edilmiştir.