II. Abdülhamit döneminde Kastamonu’da tasavvufî hayat

Abstract

Türk-İslâm ordularının fethettiği bu topraklarda İslâm’ın yayılma süresince Türk-tasavvuf hayatının büyük rolleri olmuştur. İslâm bir barış ve kardeşlik dinidir. Bundan dolayı yeni fethedilen topraklarda yayılmaya başlayan İslâm’ın bu bölgelerin yerli halkına düzgün bir şekilde, sevdirilerek gösterilip tanıtılabilmesi önemliydi. Bunu üstlenen gönül insanları, şeyhler, dervişler, tekkelerde İslâmî yaşam tarzını daha sistemli bir halde sürdürmeye çalışmışlardır. Arapça “yollar” anlamına gelen tarikatların kurulma süreçleri işte böyle başlamıştır. Son bin yıllık tarihimizin hemen her döneminde var olan tarikatlar sadece yeni fethedilen yerlerde değil fetihlerden sonraki zamanlarda bile toplumsal ve dinî düzeni sağlamadaki görevlerine devam etmişlerdir. Çalışmamızda bahsedeceğimiz dönem genellikle Sultan II. Abdülhamit’in dönemi, yani XIX. yüzyıl sonları ile XX. yüzyıl başlarıdır. Araştırmalarımızın bölge sınırları olarak Kastamonu merkez ilçe belirlenmiştir. Araştırmalar yapılırken bu alanlarda yapılmış çalışma makale tez ve kitapların yanı sıra çeşitli arşiv vesikaları kitabe vakfiye belgesi ve çeşitli görsel materyallerden de istifade edilmiştir. Çalışmamızda sadece dönemin mevcut tarikat, tekke, zaviye, dergâh ve türbelerin genel tarihi değil, bundan başka, buralarda yaşanılan günlük hayat ayin ve ritüellere de yeri geldikçe değinilmiştir. Bundan başka karşımıza çıkan bilgiler ışığında tasavvuf yapılan bu yerlerde zaman içinde gerek uygulamaları gerek günlük yaşantı ve gerekse tasavvuf çizgilerinde ne gibi değişiklikler olmuş elimizden geldiğince değinilmeye çalışılmıştır. Gelişen zaman dilimi içinde şehrin dokusundaki değişmelerden kaynaklı olarak kaybolmuş yer ve yapı izlerini tespit edebilmek için çeşitli saha çalışmaları yapılmış ve çeşitli eski harita ve görsellerde incelenmiştir. Tezimizin son kısmında ise genel bir değerlendirme yapılarak tasavvufî kurumların topluma neler kattığı ve kazandırdıkları üzerinde durulmuştur. Bundan başka buralara intisap etmiş mutasavvıf ve dervişler hakkında da küçük çaplı bilgiler verilmiştir. Çalışmamızda bazı menkıbelere atıflarda bulunulsa da sadece bilimsel belgelere yer verilmiş, asılsız bidat ve hurafe kaynaklar dikkate alınmamıştır.