Uygur Turfan metinlerindeki felsefî meseleler – tanrı, âlem ve ahlâk tasavvuru

Abstract

Doğu Türkistan Uygur Türkleri, yerleşik hayata geçen, yazıyı ve kâğıdı kendilerine özgü alfabeleriyle kullanan, farklı dinlerden etkilenen Türk tarihi ve İslamiyet öncesi Türk düşüncesi ile ilgili günümüze önemli eserler bırakan bir kağanlık olmuştur. Bu eserlerin Doğu Türkistan’ın birçok şehrinde ve özellikle Turfan bölgesinde yazıldığı tespit edilmiştir. Uygur Turfan metinlerinin ortaya çıkışı ise 19. yüzyılın sonlarına doğru bir grup kâşifin Doğu Türkistan’ın Turfan bölgesine düzenledikleri seferler sonucunda olmuştur. İngiliz, Rus, Çin, Macar, Japon ve özellikle Alman araştırmacılar tarafından gerçekleştirilen keşiflerde Uygurlara ait birçok yazılı belgeler gün yüzüne çıkarılmıştır. Bu çalışmada, Uygurların düşünce ve inanç sistemlerini etkileyen meselelerin mahiyeti, dolayısıyla felsefî düşüncenin temel sorunları olan Tanrı, âlem ve ahlâk tasavvurlarının araştırılması amaçlanmıştır. Araştırma sonucunda ortaya çıkarılmak istenen temel sorun Uygurların özelde Tanrı, âlem ve ahlâk tasavvurları, genelde düşünce sistemlerini ve inançlarının öngördüğü temel ilkeleri algılayış biçimlerini tespit etmektir. Araştırmaya, Uygur Turfan metinleri ile ilgili yapılan Almanca ve Türkçe eserler kaynaklık etmiştir. Eserlerdeki felsefî meselelerin tahlili sonucunda Uygur Türklerinin politeist bir Tanrı inancına sahip oldukları, âlem tasavvurlarında yaratmanın düalist bir şekilde gerçekleştiğine inandıkları, ahlâk ilkesini ise insanı nihaî mutluluğa götüren en önemli unsur olarak benimsedikleri tespit edilmiştir