Üniversite kütüphanelerinin geleceği: Yapay zekâ ve büyük veri analitiğinin avantajları ve dezavantajları

Abstract

Yapay zekâ (YZ), öğrenme, akıl yürütme, kendini düzeltme ve yaratıcılık gibi insan zekâsı süreçlerini simüle eden yazılımları ifade etmektedir. Yapay zekâ, kütüphane işlemleri üzerinde derin bir etkiye sahiptir. Bu çalışma, yapay zekânın kütüphanecilik alanında benimsenmesine odaklanmakta olup, yapay zekâ kullanımının yol açtığı/açabileceği sorunları ve faydaları ele alarak, dijitalleşme sürecine katkıda bulunabilecek en etkili teknolojinin yapay zekâ olduğunu vurgulamaktadır. Çalışma, kütüphane süreçlerinde yapay zekâ kullanımına dair çeşitli yönleri kapsamaktadır. Bu da referans hizmetinden kataloglamaya, sınıflandırmadan indekslemeye ve edinimde uzman sistem uygulamalarına kadar çeşitli kütüphane işlevlerini içermektedir. Ayrıca, doğal dil işleme uygulamalarından örüntü tanıma uygulamalarına ve kütüphane faaliyetlerindeki robotik uygulamalara kadar geniş bir yelpazede yapay zekâ konularına odaklanılmaktadır. Araştırmada kütüphanelerde yapay zekâ kullanımına geçişte karşılaşılabilecek finansal belirsizlik, beceri eksiklikleri, iş akışı süreçlerinde direnç gibi sorunlar detaylı bir şekilde ele alınmaktadır. Bununla birlikte, yapay zekâ kullanımının getirebileceği faydalar da vurgulanmaktadır. Operasyonel verimliliği artırmak, kullanıcı deneyimini iyileştirmek ve yeni hizmetler aracılığıyla geniş kitlelere ulaşmak gibi avantajlar kütüphane operasyonlarına kazandırılabilecek faydalardan sadece birkaçıdır. Çalışma, kütüphanelerin yapay zekâdan maksimum düzeyde faydalanabilmesi için kendilerini nasıl konumlandırabilecekleri konusunda da öneriler sunmaktadır. Çalışma, Türkiye’de üniversite kütüphanelerinin ve kütüphanecilerinin yapay zekâ ve büyük veri konularındaki mevcut bilgi durumunu ölçmeyi ve dünya genelinde kütüphanelerin dönüşümünü yansıtmayı amaçlamıştır. Günümüzde küresel ölçekte bilgi ve teknoloji hızla ilerlerken, kütüphaneler de geleneksel rollerinin ötesine geçmekte ve modern teknolojileri benimsemektedir. Bu çerçevede, yapay zekâ ve büyük veri analitiği gibi ileri düzey teknolojiler, kütüphanelerin geleceğini belirlemektedir. Araştırma, URAP 2023-2024 listesinde ilk 20’ye giren üniversitelerin kütüphaneleri özelinde değerlendirilmektedir.