Osmanlı son döneminde Trablusgarp vilâyeti’nde eğitim faaliyetleri (1835-1911)

Abstract

Trablusgarp Vilâyeti, Osmanlı Devleti’nin Kuzey Afrika’nın orta kısımlarını kapsayan geniş ve stratejik konuma sahip önemli bir vilâyetidir. Günümüz Libya Devleti topraklarını içine almaktadır. Trablusgarp Vilâyeti, Trablusgarp şehir merkezi başta olmak üzere Bingazi, Derne, Tobruk, Hums, Zuvâra, Benî Velid, Cebel, Fizan, Gıryân (Garyân), Tarhûne, Aziziye, Acîlât (Uceylât) Zâviye gibi mutasarrıflıklar ve kazalardan oluşmuştur. XIX. yüzyılda Avrupalı sömürgeci güçlerin Kuzey Afrika’ya göz dikmeleri üzerine Osmanlı Devleti için önemini daha da artırmıştır. Osmanlı Devleti, Trablusgarp havalisini elinde tutabilmek amacıyla bölgede askerî, siyasi, sosyal, kültürel ve mali konularda reformlar yapmış, geleneksel eğitim kurumlarını (zâviye mektepleri) ıslah etmiş, ek olarak ise modern eğitim kurumları (ibtidâiye mektepleri, rüşdiyeler, idadiler, askerî rüşdiye okulları, sanayi mektebi vb.) açmıştır. Adı geçen bu okullar ülkenin en ücra köşelerine kadar yayılmaya çalışılmış, bunların masrafları karşılanmış, muallimler tayin edilmiş, kütüphaneler kurulmuş ve talebelere burs imkânı sağlandığı gibi, ülkenin uzak yerlerinden gelen aşiret çocuklarının kalabilmesi için yatılı bölümler oluşturulmuştur. Bu çalışmada Trablusgarp Vilâyeti’nde Osmanlı Devleti’nin modernleşme hareketlerinin yoğunluk kazanmaya başladığı 1835 yılından, bölgenin İtalyanlar tarafından işgal edildiği 1911 yılına kadar geçen süreçte eğitim-öğretim faaliyetleri ele alınmış; geleneksel ve modern eğitim kurumları incelenmiştir. Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nin son zamanlarında Trablusgarp Vilâyeti’ne vermiş olduğu değeri, bölgede tatbik ettiği eğitim-öğretim seferberliğini ve ülke topraklarını Batılı sömürgeci güçlerin işgallerine karşı korumak için göstermiş olduğu yüksek gayreti tespit etmesi bakımlarından önemli bir boşluğu doldurmuştur. Söz konusu çalışma sonucunda, Osmanlı Devleti’nin Trablusgarp Vilâyeti’nde diğer bütün vilâyetlerinde tatbik ettiği modern eğitim sistemini başarıyla uyguladığı gerçeğinin altı çizilmiştir.