Es-Semîn el Halebî'nin Umdetu'l Huffaz kitabında anlam daraltma konusu – semantik çalışma

Abstract

Anlam gelişimi olgusunu tespit etme konusu, eski ve modern dünyamızda Arap dili ve bilimi ile ilgilenen herkesi meşgul etmiştir. Modern çalışmalar bu olgunun sebep ve kuramlarını ortaya koymaya çalışmışlar ve anlam geçişi, anlam genişlemesi ve anlam daralması türlerinden ibaret olan bu üç olguyu incelemişlerdir. Bu gelişim etkilerini özellikle Arapça sözlükler başta olmak üzere Arap mirasında kendini göstermiştir. Bu ilimlerle iştigal edenler sözcüklerin anlam gelişimini tespit etmişlerdir. Elimizdeki bu çalışma (Umdetü’l-Huffâẓ fî Tefsîri Eşrefi’l-Elfâẓ adlı eserindeki Anlam Daralması / anlam çalışması) başlığıyla ele alınmıştır. Çalışma, Kur’an’ı Kerim lafızları sözlüklerinden birisinde anlam daralması olgusu üzerinde durmayı hedeflemiştir. Zira anlam daralması, sözcüklerde meydana gelen ve daralma sonrası asıl genel anlamın bir yönünü ifade ettiği veya asıl anlama bazı koşullar ve sınırlamalar getirerek sözcüğe yeni ve özel anlam yükleyerek daha özel anlama tahsis eden, anlam gelişimi olgularından birisidir. Bu anlam daralması (tahsis) eylemine etki eden faktörler, dini veya İslam’ın ortaya çıkışı, örf ve dilin kendi içindeki etkenler olmak üzere gibi çok çeşitlidir. Aynı zamanda çalışma, konuyu pratik yönden de ele almıştır. “Umdetü’l-Huffaz” adlı bu zengin sözlükte yer alan anlam daralması yaşadığını düşündüğüm sözcükler tespit edilmiştir. Tespit edilen bu sözcükler dini daralma yaşayan sözcükler, örfi daralma yaşayan sözcükler ve dilsel daralma yaşayan sözcükler olmak üzere üç başlık altında toplanmıştır. Bu ana başlıklar; 1-Semin el-Halebi’den önceki âlimler tarafından ele alınan sözcükler, 2-Sadece Semin el-Halebi’nin ele aldığı sözcükler olarak iki alt başlığa ayrılmıştır. Çalışma, aşağıda bir kısmı verilen çok önemli sonuçlara ulaşmıştır