Gözetim toplumunun tarihsel süreçteki dönüşümü ve gözetim toplumu bağlamında mahremiyet sorunları

Abstract

İnsanlığın varoluşundan bu yana “gözetim”, “denetim” ve “kontrol etme” gibi kavramlar insanlık kadar eski bir tarihe sahip olmuş ve gözetim uygulamaları, tarih boyunca bir toplumsal denetim mekanizması olarak işlev görmüştür. İşlevsel olarak gözetim algısı belirli evrelerden geçerek farklı boyutlara evrilmiştir. Bu evreleri etkileyen faktörler ise toplumların sosyal, ekonomik, siyasi ve kültürel gelişmeler göstermesine bağlanmaktadır. Toplumların gösterdiği bu gelişmeler, değişim ve dönüşümü de beraberinde getirmektedir. Yaşanan bu değişim ve dönüşümlerle gözetim algısı da farklı biçimlerde kendini göstermeye başlamıştır. İlk olarak; bir metafora dönüştürülüp toplumsal denetimin sağlanması konusunda, Jeremy Bentham tarafından ortaya atılan Panoptikon tasarımı dikkat çekmektedir. Bu tasarım, kurumsallaşmış olan gözetimin mekânsal yansımasıdır. Panoptikon tasarımı, değişen ve dönüşen toplum yapısıyla birlikte yerini, mekânsal gözetimin dışına bırakmıştır. Mekânsal sınırların kaldırılmasında ise en büyük etken gelişen teknoloji olmuştur. Bilgi ve enformasyon teknolojileri sayesinde sınırları aşan gözetleme faaliyetleri ortaya çıkmıştır. Modern dönemde gözetim altında olmak, bireyler için yadsınan bir durumken; postmodern dönem ile birlikte gözetim, gönüllülük esaslı bir hâl almıştır. Gönüllülük esaslı gözetim anlayışı ise insanlarda mahremiyet anlayışının da değiştiğini gözler önüne sermektedir. Bu tez çalışmasında gözetim faktörünün öncelikli olarak kuramsal yapısı incelenmiştir. İkinci bölümde gözetimin geçirdiği evreler geniş bir açıdan tarihsel süreçte ele alınmış, son aşamada ise gözetim ile birlikte mahremiyet olgusunun sosyal ağlar ile gerçekleşen dönüşümü üzerinde durulmaya çalışılmıştır.