Türkiye'de ticari olarak satılan tıbbi ve aromatik bitkilerin radyonüklit içeriklerinin belirlenmesi ve radyolojik sağlık risklerinin değerlendirilmesi

Abstract

Tıbbi ve aromatik bitki türlerinin ham kısımları (kökler, yapraklar, tohumlar, çiçekler vb.) ve özleri, geleneksel ve modern tıpta hastalıkları tedavi etmek ve/veya önlemek amacıyla ilaç olarak yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitki türleri, kökleri aracılığı ile topraktan besin ve minerallerin yanı sıra çevreye dağılmış toksik elementler ve radyonüklitleri de alabilmektedir. Tıbbi ve aromatik bitki türlerinin tüketilmesi sonucunda sindirim sistemi ile insan vücuda alınan ve farklı oranlara yerleşebilen bu radyonüklitlerden yayınlanan iyonlaştırıcı radyasyon, iç ışınlamaya sebep olabilmektedir. Dolayısıyla iç ışınlamaya maruz kalma olasılığı, insanlarda endişeye yol açabilir. Bu yüzden tez kapsamında yapılan çalışma, Türkiye'de tüketilen popüler tıbbi ve aromatik bitki türlerindeki doğal ve yapay radyonüklitlerin aktivite konsantrasyonları ve bu radyonüklitlerin sindirilmesinden kaynaklanan radyolojik sağlık riskleri ile ilgili ayrıntılı bir veri tabanı oluşturmayı amaçlamaktadır. Çalışma kapsamında, Türkiye'de ticari olarak satılan 39 familyaya ait 91 tıbbi ve aromatik bitki türünün 98 örneği, yüksek saflıkta germanyum dedektörlü bir gama-ışını spektrometri sistem kullanılarak radyoaktivite analizine tabi tutuldu. Tıbbi ve aromatik bitki örneklerinde analiz edilen doğal radyonüklitlerin ortalama aktivite konsantrasyonları; 6,9 Bq/kg (228Ra); 8,6 Bq/kg (226Ra) ve 357,7 Bq/kg (40K) olarak belirlendi. Yapay radyonüklit 137Cs'nin aktivite konsantrasyonları, ölçülebilir minimum aktivite değerinin (0,3 Bq/kg) altında bulundu. Yetişkin tüketiciler için radyolojik sağlık riskleri değerlendirmek amacıyla radyoaktivite analiz sonuçları temel alınarak hesaplanan toplam yıllık etkin radyasyon dozu, mortalite ve morbidite yaşam boyu kanser riskinin ortalama değerleri, sırasıyla 16,5 Sv/y; 6,0  10-5 ve 8,9  10-5 olarak bulundu. Çalışma sonucunda elde edilen bulgular, incelenen bitki örneklerinin çok düşük seviyede bir radyolojik risk içerdiğini ve bu yüzden bitkilerin tıbbi ve aromatik amaçlarla kullanılmasının, halk sağlığı açısından güvenli olduğunu gösterdi.