КӨРКЕММӘТІННІҢПРАГМАТИКАЛЫҚ ФУНКЦИЯЛАРЫ

Abstract

Мақалада мәтінтілінің прагматикалық функцияларын анықтайтын жәнепрагматикалық әлеуетін күшейтетінкөркемәдебиеттерден мәтінүзінділері беріліп,талданды.Көркеммәтінтудырушы автордың жеке стилі, сөз шеберлігі, суреткерлігі, түйсіне білу сынды қасиеттері бүтін бір мәтіннің прагматикалық қызметін, мәнін, сапасын арттырады. Белгілі бір дәрежедетәрбиелейтін,ішкі мәдениетімен рухани әлемін,ұлттық рухын оятатын,қоғамның санасына үлкен әсерін тигізетін көркеммәтіндереш уақытта зерттеу нысанынан алынбайтыны анық.Мақаланың мақсаты–әдеби шығармадағы көркеммәтінтілінің функционалды прагматикалық аспектілерін анықтау.Функционалды прагматика лингвистиканың ішкі жәнесыртқы салаларын қатар қамтиды.Сонымен қатар функционалды прагматика категориялары қоғам мен тұлғажәнесөйлеуәрекеті болып танылады.Яғни,тұлғақоғам ішінде қалыптасып,тіршілікке бейімделу мақсатында тілді пайдаланады,амал-әрекет жасайды деп есептейді.Қоршаған ортаны тануда кез-келген тұлғаныңөзіне тәншындық өлшемдері бар екені мәлім.Ол философиядағы шындық категорияларынан бастау алғанымен,фунционалды прагматикада экстралингвистикалық,менталды,тілдік шындық деп айтылады.Демек,функционалды прагматикада сөйлеушімен тыңдаушының сөйлеуәрекеті барысындағы тілдік формаларды дұрыспайдалануымен қатар ниеті,пиғылы,ойы,стилі,тактикасы да маңызды.Тілді зерттеу аясын кеңейту мақсатында көркеммәтінтіліндегі функционалды прагматика саласының маңызы зор.Зерттеу жұмысыныңғылыми және практикалық маңыздылығы. Көркеммәтінқазақ этносының,көркемсөзшеберлерінің бітім-болмысын,психологиялық,генетикалық ерекшеліктерін,сөзсаптау,сөзжасау қабілет-қарымын айқындайды.Осыған сәйкессөзқасиетінің дәрежесін,сапасын,ұлттық кодтың тілдегі көрінісінжан-жақты ашып беретін көркеммәтіндердіталдаудың маңызы зор.Оқырманпрагматикасы оның қабылдау деңгейі,тілдегі пропозициялық актілері,декодтау стилистикасы сынды т.б.мәселелердіқамтиды.Осындай күрделіәрі өзекті тақырыптар мәтінніңпрагматикалық қызметін арқалайды жәнеауқымды зерттеулерді қажет етеді.Зерттеу әдіснамасында алға қойылған міндеттерді шешу мақсатында жұмыста қарастырылатынтілдік бірліктерді көркем шығармалардағы мәтіндерден жинау, мәтіндік талдау, сипаттау әдісі, т.б. әдіс-тәсілдер кешенді түрде қолданылады.Зерттеу нәтижелеріндежинақталған материалдар мен тұжырымдардыжоғары оқуорындарында «Прагмастилистика»,«Мәтінжәнедискурс», «Көркеммәтінніңпрагматикасы», «Мәтінніңпрагмалингвистикасы»сияқты арнаулы элективті курстар жүргізуде,дипломдық жәнекурстық жұмыстардыжазу барысында қолдануға болады.Зерттеу жұмысының құндылығы жоғары оқу орындарындағы оқу үдерісінде «Көркем шығарма тіліндегі мәтін лингвистикасы» сияқты арнайы курстар мен семинарларда, сонымен қатар сабақ барысында түрлі сөздіктер құрастыру мақсатында пайдалануға болады.