Nöroçeşitlilik Hareketi ve Normalliğin Ötesinde Öznelliği Düşünmenin İmkânları

Abstract

Nöroçeşitlilik, 1990’ların sonlarında bireylerin nörolojik farklılıklarının bozukluk, eksiklik ya da hastalık biçimlerine indirgenmesine karşı çıkan sosyal hareketlerin içinde doğmuş ve hızla genişleyerek bir şemsiye kavram hâline gelmiştir. Kavram, toplumun normalliğe yüklediği anlamları sorgulayarak, bunların bireylerin öznel deneyimlerini biçimlendirmesini de eleştiren bir yöne sahiptir. Bundan farklı olarak sağlamcılık ise fiziksel, zihinsel ve nörolojik işleyişin belirli standartlara uymasını idealize eden ve bu standartların dışında kalan bireyleri dışlayan bir ideoloji olarak bireysel ve toplumsal düzeyde ayrımcılığın önemli bir kaynağıdır. Bu bağlamda, nöroçeşitlilik hareketi, sağlamcılığın dışlayıcı etkilerine karşı, bireylerin nörolojik farklılıklarını bir kimlik olarak ve hak temelli bir perspektifle savunarak, bu farklılıkların toplumda eşit kabul görmesini hedefler. Öte yandan farklı nörolojik işleyiş biçimleri bir şemsiye kavram altında birleştirilirken, bu geniş kapsayıcılığın bazı bireylerin deneyimlerini ve ihtiyaçlarını hesaba katmadığına dair tartışmalar da söz konusudur. Ayrıca, neoliberal politikalar bağlamında hareketin toplumsal dönüşüm talebinin ekonomik sistem tarafından araçsallaştırılmasına ve metalaştırılmasına da değinilmektedir. Bu çalışma, toplumsal normların inşa etmeye çalıştığı öznellik tasavvurunun ötesinde düşünmenin imkânlarını sorgularken, nöroçeşitliliğin hem bir sosyal hareket olarak dönüştürücü gücüne hem de sınırlılıklarına çeşitli yaklaşımlar temelinde ışık tutmayı amaçlamaktadır.