Azerbaycan Romanında Şah İsmail: Tarihî Gerçeklik Ile Edebî Kurmaca Arasında

Abstract

Bu çalışmada Azerbaycan edebiyatında Şah İsmail’i konu edinen romanlar, karşılaştırmalı bir yöntem izlenmeksizin, her biri kendi anlatı bütünlüğü içinde ele alınmıştır. İnceleme, eserlerin olay örgülerini aktarmaktan ziyade, Şah İsmail’in bu metinlerde hangi anlatı stratejileriyle temsil edildiğini, tarihsel gerçeklik ile kurmaca arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğunu ve yazarların estetik tercihlerinin bu temsile nasıl yansıdığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışma, metin merkezli betimleyici ve analitik bir çözümleme yaklaşımına dayanmaktadır. Şah İsmail, yalnızca bir hükümdar ve kumandan değil; aynı zamanda şairlik ve mürşitlik kimliğiyle Türk-İslam dünyasında derin izler bırakmış tarihî bir kahramandır. Bu yönüyle onun edebî temsili, tarih ile kurmaca arasındaki ilişkinin ve edebî söylemin ideolojik arka planının sorgulanmasına imkân tanımaktadır. Çalışmanın temel amacı, çağdaş Azerbaycan edebiyatında Şah İsmail imgesinin nasıl inşa edildiğini ve farklı yazarların onu hangi anlatı ve estetik tercihlerle yeniden kurguladıklarını ortaya koymaktır. Bu doğrultuda Ali Tebrizî, Azize Caferzade, Ferman Kerimzade, Elisa Nicat, Neriman Abdülrahmanlı, Kamal Abdulla, Elçin Hüseynbeyli, Nureddin Ediloğlu ve Hüseynbala Mirelemov’un eserleri incelenmiştir. Elde edilen bulgular, Şah İsmail’in çoğunlukla mezhep merkezli bir figür olarak değil; ulusal kimliğin ve kolektif hafızanın simgesi olarak kurgulandığını göstermektedir. İncelenen metinlerde Hatâî’nin askerî, şairane ve mürşitlik kimlikleri farklı boyutlarıyla ele alınmakta; özellikle Çaldıran Savaşı’nın yazarların estetik ve ideolojik yaklaşımlarına bağlı olarak farklı biçimlerde yorumlandığı görülmektedir.