İbn Kemmûne’nin Evren Tasavvuru

Abstract

Ortacagda Aristoteles’in doga felsefesi ve Batlamyus’un evren anlayisindan yola cikan filozoflar, fizik ve evren hakkinda onemli gelismeler kaydetmislerdir. Batlamyus’un matematiksel modelleri ile Aristoteles’in fizik teorisinin birbiriyle tutarsiz gorunmesi, Ibn Heysem’le (o.1039) baslayan Yunan bilim gelenegine karsi elestirel calismalari ortaya cikarmistir. Boylece 13. yuzyilda Bitruci (o.1217), Mueyyeduddin el-Urdi (o.1266), Nasiruddin et-Tusi (o.1274) ve Necmeddin el-Kâtibi el-Kazvini (o.1276) gibi bilim adamlarinin sahip oldugu fiziksel ve matematiksel bakis acilari sayesinde alternatif evren modelleri olusturulmustur. Bu birikim de bir sonraki yuzyilda yetisen Kutbeddin es-Sirâzi’yi (o.1311) ve Ibn Sâtir’i (o.1375) astronomi alaninda onemli bir seviyeye ulastirmistir. Bati’da ise bu teorilerden yola cikan Kopernik, Gunes merkezli evren modelini kesfederek bilimsel devrimin kapilarini acmistir. Calismamizin konusu olan Sad b. Mansur Ibn Kemmune (o.1284) zikredilen bilim adamlarinin cagdasidir. Onlarin eserlerine ozetler yazmis, atifta bulunmus ve felsefi problemler hakkinda mektuplasmistir. Islam felsefe tarihinin Ibn Sinâ (o.1037) ve Suhreverdi (o.1191) gibi buyuk filozoflarinin eserlerine de serhler yapmistir. Boylece o, gecmis donemin ve caginin bilim ve felsefesini cok iyi takip ederek mantik, fizik, metafizik, astronomi, tip ve kimya dallarinda eserler kaleme almistir. Aslen Yahudi bir aileye mensup olan filozof, yasaminin buyuk bir bolumunu Bagdat’ta gecirmistir. Islam felsefe geleneginin ozellikle serhlerle devam ettigi bu donemde, bilim adamlarinin kendilerine tevarus eden bilgiyi nasil yorumlayip aktardiklarini ve evrenin fiziki yorumu uzerinde nasil tartistiklarini butuncul bir sekilde gormek icin, disiplinler arasi bireysel calismalarin incelenmesine de ihtiyac vardir. Nitekim bilimsel bilginin nasil degerlendirildigi ve ozgunlukleri ancak bu sekilde ortaya cikacaktir. Iste bu sebeple calismamizda Ibn Kemmune’nin evren anlayisini ele alacagiz. Onun evren teorisi metafizik ve kozmolojik icerige sahip oldugu kadar, astronomi biliminden de esintiler tasimaktadir. Bu minvalde filozofun dusuncelerinden yola cikarak, oncelikle evrenin nasil meydana geldigini ele alacagiz. Sonra ay- ustu ve ay-alti âlem ayrimina dayanarak gok akillari, gok cisimleri ve yeryuzunde olus-bozulusun etkisiyle meydana gelen olaylar hakkinda bilgiler verecegiz. Son olarak felsefe ve bilim tarihi acisindan filozofun teorilerinin bir katkisinin olup olmadigini tespit etmeye calisacagiz.