SOME STUDIES ON THE POLITICAL SITUATION OF AZERBAIJAN DURING THE ARAB PERIOD (ACCORDING TO LOCAL SOURCES)

Abstract

Türk İslam tarihinde önemli yere sahip Azerbaycan, siyasi ve kültürel anlamda Orta Çağın başlamasıyla daima dikkat merkezinde olmuştur. Coğrafi konum itibari ile, kuzeyden Derbent, güneyde Zencan, doğuda Hazar denizi, Batı’da Kafkas dağlarına kadar olan topraklar ile kuşatılan bölge, bu bağlamda tarihi ipek yolu üzerinde yerleşmesi ile de büyük önem arz etmiştir. İslam öncesi Sasani İmparatorluğunun hakimiyeti altındaki bölge, siyasi anlamını kaybederek, sadece coğrafi anlamda ismini koruyabildi. III. Yüzyıldan itibaren bölgeye Türk dilli halkların devam eden akınlar V. Yüzyılda gittikçe artmaya başladı. Bunun sonucu, İran Türk halklarının akının karşısını alabilmek için sınır hatlarını daha da güçlendirdi. Tarihi süreç boyu sömürgeci devletlere karşı bağımsızlık mücadelesi veren Azerbaycan, İslamiyet’in yayılması ile birlikte, Arap Hilafetinin hakimiyeti altına girdi. Böylece, bölgede uzun yıllardan beri devam eden siyasi ve ekonomik karışıklıklar, Emeviler döneminde kısmen azaldığı ve Azerbaycan’da mutlak bir hakimiyetin başladığı ve Abbasiler döneminde ise siyasi istikrarsızlığın ortaya çıktığı görülmektedir. XX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren, Azerbaycan’da, Orta Çağ tarihinin tetkikine dayalı çalışmaların artarak büyük önem kazandığı görülmektedir. Özellikle, Azerbaycan İlimler Akademisinin ve Tarih Enstitüsünün konu ile ilgili araştırma hey ‘eti tarafından hazırlanan eserler bu bağlamda dikkate değer önem taşımaktadır. Hazırlamış olduğumuz bu çalışmanın kapsamı sınırlı tutularak, Arap hakimiyetinin başlangıç döneminde Azerbaycan’ın siyasi, sosyal, kültürel hayatı yerel ve Rus kaynaklar çerçevesinde incelendi. Böylece, farklı bir bakış açısı ile, kısmi betimleme yöntemine de yer verilerek adı geçen dönemde meydana gelen olaylar değerlendirildi.