1921 ANAYASASI’NIN UYGULANMASINA İLİŞKİN DEĞERLENDİRME VE TESPİTLER - ÇELEBİ, Ercan (Belgi Dergisi, 2021)
ÖZ Bilindiği üzere I. Dünya Savaşına İttifak Devletleri safında savaşa giren Osmanlı Devleti, birçok cephede mücadele etmek zorunda kaldı. 1918 yılına gelindiğinde savaştaki genel durum ABD’nin İtilaf Devletleri yanında savaşa girmesiyle, İttifak Devletleri’nin aleyhine bir gelişme gösterdi. Eylül ayında Bulgaristan’ın mütareke imzalayarak savaştan çekilmesi, Osmanlı Devleti’ni de bir mütareke imzalayıp savaştan çekilmeye mecbur bıraktı. Nihayetinde Bahriye Nazırı Rauf Bey başkanlığındaki Türk Heyeti, Limni Adası’nın Mondros Limanı’nda Amiral Calthorpe başkanlığındaki heyetle yaptığı bir dizi görüşmeler sonucunda 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi’ni imzaladı. Yirmi beş maddeden oluşan Mondros Mütarekesi ağır hükümlerden oluşmaktaydı. Mütareke ile Osmanlı Devleti fiilen sona erdirilmiş bulunuyordu. Mütareke İtilâf Devletleri’ne I. Dünya Savaşı öncesinde ve savaş devam ederken Osmanlı Devleti’ni paylaşmaya dönük yaptıkları gizli antlaşmaları uygulanma fırsatı vermiş oldu. Mütareke'nin 7. maddesi uyarınca İtilaf Devletleri Anadolu'nun birçok bölgesini işgal etti. İstanbul ilk olarak 13 Kasım 1918’de ikinci kez ve resmî olarak 16 Mart 1920’de işgal edildi. 12 Ocak 1920’de İstanbul’da toplanan ve Misak-ı Millî’yi kabul eden Osmanlı Mebusan Meclisi, 16 Mart 1920’de İstanbul’un işgalini müteakip dağıtıldı ve üyelerinin bir kısmı Malta’ya sürgün edildi. Bu durum karşısında Mustafa Kemal Paşa 19 Mart 1920 tarihinde bir beyanname yayımlayarak, yapılacak seçimlerden sonra “salâhiyat-ı fevkalâdeye malik bir meclisin” Ankara’da toplanacağını duyurdu. Bu çağrı üzerine gerçekleştirilen seçimlerden sonra 23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi Ankara’da açılmış oldu. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin yerine getirdiği en önemli görevlerden bir tanesi, 20 Ocak 1921 tarihinde 1921 Anayasası’nın kabul etmiş olmasıdır. 1921 Anayasası temel haklar ve özgürlükler, yargı kuvveti ve anayasa değişikliğinde izlenecek usûller gibi bölümlere yer vermemiş, 23 maddeden oluşan kısa bir Anayasa’dır. 1921 Anayasası’nın uygulanması, kabul edildiği dönemin şartlarına göre zor görünüyordu. Bu durum Canik (Samsun) Mebusu Ahmet Nafiz Bey tarafından 16 Haziran 1921’de, 1921 Anayasası’nın bazı maddelerinin neden tatbik edilmediğine dair bir sual takririni Meclis Riyaseti’ne vermesine neden oldu. Bu çalışmada Canik Mebusu Ahmet Nafiz Beyin vermiş olduğu sual takriri çerçevesinde 1921 Anayasası’nın uygulanamama sebeplerine dair bazı tespit ve değerlendirmelerde bulunulması düşünülmüştür.
Keywords: Mustafa Kemal Atatürk; Grand National Assembly of Turkey; Constitution; Ahmet Nafiz; Deputy of Samsun (Canik); Mustafa Kemal Atatürk; Türkiye Büyük Millet Meclisi; Anayasası; Samsun (Canik) Mebusu Ahmet Nafiz; Soru Önergesi