İRAN-TURAN-AFGAN COĞRAFYASI ÜZERİNDE İNGİLİZ-RUS REKABETİ VE BU REKABETİN OSMANLI BASININA YANSIMALARI - ÖNATA, Samet (Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019)
İran-Turan-Afgan coğrafyası tarih boyunca stratejik bir öneme sahip olmuştur. 19. Yüzyıldan 20. Yüzyılın başına kadar Rusya’nın Hindistan’a ulaşma emeli ve İngiltere’nin Hindistan’daki varlığını koruma mücadelesi doğrultusunda iki devletin siyasi, askeri ve iktisadi alanlarını genişlettiği “Büyük Oyun” veya “Gölgeler Yarışması” olarak adlandırılan rekabete sahne olmuştur. İran-Turan-Afgan coğrafyasında uzun yıllar devam eden hâkimiyet mücadelesinin Osmanlı Devleti’ne etkileri ve halifelik kurumundan dolayı Osmanlı Devleti’nin İslam âleminin lideri kabul edilip, devletin bölge üzerindeki Müslüman devletlere ve Türkistan hanlıklarına karşı kayıtsız kalamaması, mücadelenin basında yer almasına sebep olmuştur. Özellikle Meşrutiyet döneminde, çalışmanın ana kaynağını oluşturan süreli yayınların bilgilendirme ve bilinçlendirme aracı olarak kullanılması, İngilizRus rekabetine dair bilgi ve tespitlerin yapılmasını sağlamıştır. Ayrıca basında yer alan makaleler ve yazılardan çıkan sonuç ile Osmanlı Devleti’nin hâkimiyet mücadelesine bakışı, coğrafyaya eğilimi ve Türk aydınlarının mücadeleye karşı fikir ürettikleri görülmüştür. Bu çalışmada İngiliz-Rus rekabetinin boyutları, Türk aydınlarının gözünden Osmanlı basını vasıtasıyla ortaya konulmaya çalışılmıştır. Ayrıca çalışmada basının yanı sıra Osmanlı arşiv belgeleri, araştırma ve inceleme eserler kullanılarak çalışmaya daha geniş çerçeveden bakılması sağlanmıştır.
Keywords: İran-Turan-Afgan, İngiltere, Rusya, Osmanlı, Meşrutiyet, basın, rekabet.