The Mecmûa-i İber-i İntibâh and the Early Polemics Among Ottoman Popular Science Journals - Yurtoğlu, Bilal (İstanbul Üniversitesi, 2021)
Aralık 1862’de Cemiyet-i Kitâbet tarafından yayınlanmaya başlanan Mecmûa-i İber-i İntibâh Osmanlı’nın ikinci popüler bilim dergisidir. Dergi, Haziran 1864 yılındaki sekizinci sayıdan sonra yayınına ara vermiş, Ekim 1865’ten itibaren adını Mecmûa-i İbretnümâ olarak değiştirerek dokuzuncu sayıdan devamla bu kez aylık olarak düzenli şekilde tekrar yayınlanmaya başlamıştır. On altıncı ve son sayısı Mayıs 1866 tarihlidir. Eğitimin önemini vurgulayan dergi, amacını okul çocuklarının okuyup faydalanacağı bir eser olmak şeklinde açıklamaktadır. İçerdiği yazılardan, söz konusu topluluğun ve dergisinin geleneksel bir kültür anlayışına sahip olduğu anlaşılmaktadır. Derginin, ilk Osmanlı popüler bilim dergisi olan Mecmûa-i Fünûn ile bilimsel olmayan sert polemiklere girdiği görülmektedir. Dergideki bazı yazıların Mukaddime’den aktarmalarla oluşturulması İbn Haldun’un o dönem Osmanlı kültür yaşamındaki etkisini göstermesi bakımından önemlidir. Vidinli Tevfik’in Bahaeddin el-Âmulî’nin Arapça Hülâsatu’l-Hisâb adlı aritmetiğe ilişkin eserinin Türkçe açıklamalar da içeren çevirisine başladığı gösteren tefrikası dâhil olmak üzere, o dönemde yayınlanmış ancak ilgili bibliyografyalarda kaydı bulunmayan bazı bilim tarihi kitapları hakkında verdiği bilgiler, derginin bilim ve kültür tarihimiz açısından önemli yönleri olarak değerlendirilebilir.

First published in December 1862 by the Cemiyet-i Kitâbet, the Mecmûa-i İber-i İntibâh was the second most popular Ottoman science journal. The journal ceased publication after its 8th issue in June 1864. Its name was changed to Mecmûa-i İbretnümâ from its 9th issue (October 1865) onward, and thereafter, it became a monthly journal. Its 16th and final issue was dated May 1866. Emphasizing the importance of education, the journal’s aim was to provide reading materials for school children. Its content reflects the traditional understanding of culture and society. It went into non-scientific polemics with the Mecmûa-i Fünûn, the first popular science magazine of the Ottoman Empire. Journal’s articles quoting from the Mukaddime witness the influence of Ibn Khaldun on Ottoman cultural life of the time. The journal further informs regarding the Turkish translation by Vidinli Tevfik from Bahaeddin el-Âmûlî’s arithmetical book, Hülâsatü’l-Hisâb, and some history of science books of the time, which were not recorded in bibliographies. These pieces of information are crucial because they attest to the unknown aspects of Turkish scientific and cultural history.
Keywords: Mecmûa-i İber-i İntibâh; Mecmûa-i İbretnümâ; Cemiyet-iKitâbet; Mecmûa-i Fünûn; İbn Haldun; Bahaeddin el-Âmulî; Vidinli Tevfik; Mecmûa-i İber-i İntibâh; Mecmûa-i İbretnümâ; Cemiyet-i Kitâbet; Mecmûa-i Fünûn; Ibn Khaldun; Bahaeddinal-Âmûlî; Vidinli Tevfik