Risale-i kudsiyye’de mental fiiller ve dizin - Çelik, Tarık (Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2021)
En önemli toplumsal uzlaşı aracı olan dilin oluşumu; dil bilimi, felsefe, psikoloji, nöroloji, sosyoloji gibi disiplinlerin ilgi alanına girmesi bakımından alanın uzmanlarınca ele alınmaktadır. Fiillerle ilgili tasnif çalışmaları kapsamında da ele alınabilecek olan ve semantik bir tasnif çalışması olan mental fiil incelemeleri dilin zihinsel işleyişinin anlaşılmasına katkı sağlamaktadır. Dönem veya eser odaklı yapılacak bu tarz tematik çalışmaların söz konusu dönemde yaşayan insanların düşünme tarzları hakkında fikir vermesi bakımından literatüre katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Fiillerin sınıflandırılması üzerine yapılan çalışmalar arasında mental fiil incelemeleri henüz üzerinde çok çalışılmamış bir kategori olarak yer almaktadır. Psikoloji, nöroloji, dil bilimi gibi farklı disiplinlerin ilgi alanına girmesi sebebiyle geniş bir çalışma alanına sahip olan mental fiil çalışmaları, özellikle çocukların dil edinim süreçlerinin anlaşılabilmesi ve dil gelişimlerinin takip edilebilmesi açısından önem taşımaktadır. Bu çalışmada 1498 (M.) yılında Emineddin Baba tarafından telifine başlandığı bilinen, dînî - tasavvufî içerikli Risale-i Kudsiyye adlı eser üzerinde incelemeler yer almaktadır. Eserin telif edildiği tarihin Eski Anadolu Türkçesi döneminden Osmanlı Türkçesi dönemine geçişin yaşandığı zamana rastlaması onu incelemeye değer kılmaktadır. Çalışma kapsamında eser çeviriyazıya aktarılarak mental içerikli fiiller üzerinde bir inceleme yapılmıştır. Mental olduğu düşünülen fiiller “girdi-işleme-çıktı” basamakları esas alınarak sınıflandırılmış ve incelenmiştir. Girdi basamağında duyu fiilleri, işlem basamağında bilişsel fiiller, çıktı basamağında ise açıklama ve duygu fiillerine yer verilmiştir. Söz konusu fiillerin kullanım sıklığı belirlenerek istatistik veri haline getirilmiştir. Ayrıca mental fiilerin yüklem olduğu cümlelerdeki isim işletme ekleri belirlenmiştir
Keywords: Risale-i kudsiyye, fiiller, mental fiil